Czym jest klezmer? Melodie, tańce i historia

Najpierw słowo o instrumentach, potem o muzykach

W jidysz słowo klezmer pochodzi z hebrajskiego: klei oznacza instrumenty, a zemer — melodię. Z czasem zaczęło określać muzyków, a nie instrumenty — najpierw w Czechach w drugiej połowie XVI wieku, a potem w Polsce. Ta zmiana może odzwierciedlać nowy status grajków, którzy tworzyli zawodowe cechy. Dopiero pod koniec XX wieku anglojęzyczni zaczęli używać słowa klezmer na określenie gatunku muzycznego.

Rekord z 1595 roku

Najwcześniejsze pisemne użycie tego słowa, które zidentyfikował uczony Isaac Rivkind, pochodzi z posiedzenia żydowskiej rady w Krakowie w 1595 roku. Muzycy mogli istnieć wcześniej w Pradze, gdzie wzmianki sięgają 1511 i 1533 roku. W XVII wieku sytuacja żydowskich muzyków w Polsce poprawiła się, ponieważ uzyskali prawo do tworzenia cechów, ustalania własnych opłat i zatrudniania chrześcijańskich wykonawców.

Najpierw wesela

Głównym zajęciem klezmera było wesele, a repertuar był związany z jego kolejnymi etapami: muzyka do tańca i muzyka do słuchania przy stole lub w procesjach. Niewielu klezmerów przed końcem XIX wieku miało wykształcenie konserwatoryjne. Uczyli się poprzez terminowanie. Rozkwit judaizmu chasydzkiego od końca XVIII wieku również wzbogacił tę muzykę, ponieważ chasydzi kładli nacisk na taniec i melodie bez słów jako część praktyki żydowskiej.

Tańce

Klezmerskie melodie taneczne służyły tańcom w kręgu i tańcom figurowym na weselach, a kilka z tych form pojawia się do dziś na koncertach, więc warto znać ich nazwy. Najprostsza melodia to ta do tańca w kręgu, a najdostojniejsza to ta nazwana od chasydów. Oto cztery, na które warto zwrócić uwagę, gdy zespół przechodzi od wolnego utworu do czegoś, przy czym można tańczyć:

• Freylekhs: najprostsza, najbardziej rozpowszechniona melodia do tańca w kręgu
• Bulgar: synkopowany taniec w kręgu z Mołdawii
• Sher: taniec figurowy dla czterech par, nazwany od nożyc
• Khosidl: dostojniejszy taniec nazwany od chasydów

Muzyka do słuchania

Nie wszystko było do tańca. Najbardziej znaną formą do słuchania jest doina, niemetrumiczny, częściowo improwizowany utwór zapożyczony z muzyki rumuńskiej. Terkisher to wirtuozowskie solo w stylu osmańskim lub orientalnym. Melodie stołowe i melodie procesyjne wypełniały inne momenty dnia weselnego. Ta mieszanka wyjaśnia, dlaczego koncert klezmerski może w ciągu kilku minut przejść od wolnego, wzdychającego sola do szybkiego tańca w kręgu.

Instrumenty i zespoły

Osiemnastowieczne i wczesnodziewiętnastowieczne zespoły klezmerskie były niewielkie — liczyły od trzech do pięciu muzyków grających na instrumentach dętych drewnianych lub smyczkowych. Typowy skład tworzyli pierwszy skrzypek, drugie skrzypce, wiolonczela i cymbały. W połowie XIX wieku do tych kameralnych składów dołączył klarnet, który dziś często prowadzi melodię. W Ukrainie pod koniec stulecia powstały większe orkiestry liczące od siedmiu do dwunastu muzyków, z instrumentami dętymi blaszanymi.

Styl westchnień i śmiechu

Klezmer to coś więcej niż zbiór melodii. Muzycy naśladują wzdychanie i śmiech kantoralnego oraz chasydzkiego śpiewu, ozdabiając go ornamentami o jidyszowych nazwach, takich jak krekhts, czyli jęk. Wibrato stosuje się oszczędnie i traktuje jako jeszcze jeden ornament. Wsłuchaj się w te zgięte dźwięki i glissanda, bo właśnie one odróżniają klezmer od ludowego tańca zagranego prosto.

Brzmienie skali

Wiele klezmerskich melodii opiera się na skali frejgisz — modusie z obniżoną drugą i podwyższoną trzecią stopniem. Kolekcjoner Moisei Beregovsky szacował, że około jednej czwartej zebranej przez niego muzyki klezmerskiej zapisano w frejgisz, a Wikipedia wymienia Hava Nagila wśród najsłynniejszych utworów w tej skali. Inne melodie utrzymane są w tonacjach molowych, które Beregovsky znalazł w większości repertuaru. Razem dają one klezmerowi jego mieszankę słodyczy i tęsknoty.

Klezmer w Ameryce

Muzycy klezmerscy podążali za wielkimi falami żydowskiej emigracji do Stanów Zjednoczonych od lat osiemdziesiątych XIX wieku, a w latach 1910–1920 ich zespoły dokonywały nagrań. Klarneciści tacy jak Naftule Brandwein, pochodzący z Galicji, i Dave Tarras stali się gwiazdami. Ustawa imigracyjna z 1924 roku i wielki kryzys zmniejszyły jednak rynek dla dużych orkiestr klezmerskich, a muzyka na dziesięciolecia wyszła z mody.

Odrodzenie

Po zagładzie żydowskiego życia w Europie Wschodniej podczas Holokaustu klezmer stracił znaczną część publiczności. Odrodził się w Stanach Zjednoczonych pod koniec lat siedemdziesiątych. W latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych ruch odrodzeniowy rozprzestrzenił się na Europę i wzbudził nowe zainteresowanie w takich krajach jak Niemcy, Francja, Polska i Rosja. W Krakowie od 1988 roku odbywa się festiwal kultury żydowskiej, a przewodnik po klezmerze w Polsce na tej stronie opowiada tę historię.

Czytaj dalej: Klezmer w dzisiejszej Polsce