Klezmer w dzisiejszej Polsce

Po ciszy — odrodzenie

Po zniszczeniu życia żydowskiego w Europie Wschodniej podczas Zagłady klezmer stracił swoją publiczność. Odrodził się w Stanach Zjednoczonych od końca lat 70. XX wieku. W latach 80. i 90. to odrodzenie rozprzestrzeniło się na Europę i wzbudziło nowe zainteresowanie w Niemczech, Francji, Polsce i Rosji. W Polsce odrodzenie to dotarło do kraju, w którym większość przedwojennej społeczności żydowskiej została zamordowana, co przedstawia przewodnik po Kazimierzu dostępny na tej stronie.

Festiwal 1988 roku

W 1988 roku Janusz Makuch i Krzysztof Gierat postanowili przypomnieć społeczeństwu o żydowskiej historii Polski, a Festiwal Kultury Żydowskiej w Krakowie wyrósł z tej inicjatywy. Jego deklarowanym celem jest ukazanie różnorodności i piękna kultury żydowskiej z całego świata. Odbywa się w Kazimierzu, a jego program obejmuje koncerty, wystawy, spektakle, wykłady, warsztaty oraz zwiedzanie synagog, cmentarzy i dawnego getta w Podgórzu.

Szałom na ulicy Szerokiej

Najbardziej znanym wydarzeniem festiwalu jest koncert finałowy, który organizatorzy nazywają najsłynniejszym, wręcz ikonicznym wydarzeniem festiwalu. Odbywa się na świeżym powietrzu na ulicy Szerokiej, a w tę sobotnią noc plac przed Starą Synagogą zapełnia się ponad dziesięcioma tysiącami ludzi. Koncert prezentuje muzykę klezmerską. Festiwal odbywa się wczesnym latem, więc zaplanuj wszystko wokół niego, jeśli chcesz usłyszeć klezmer na taką skalę.

Ostatni klezmer Galicji

Leopold Kozłowski, urodzony w Przemyślanach w 1918 roku, był znany jako ostatni klezmer Galicji. Jego dziadek i ojciec grali w kapelach klezmerskich. Po przetrwaniu wojny osiadł w Krakowie i studiował w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej. Pracował jako konsultant muzyczny przy „Liście Schindlera", gdzie miał także epizodyczną rolę, i występował niemal do końca życia. Zmarł w Krakowie w marcu 2019 roku w wieku 100 lat i został honorowym obywatelem miasta.

Od wesel do sal koncertowych

Klezmer narodził się jako muzyka weselna i wspólnotowa, a Wikipedia podkreśla, że tradycyjne okazje, a nie scena koncertowa, zawsze były jego głównym miejscem. Koncert, taki jak ten na ulicy Sławkowskiej, jest więc innym otoczeniem niż pierwszy dom tej muzyki. Pozwala słuchaczom usłyszeć melodie i styl, ale nie odtwarza wesela — i warto znać tę różnicę, zanim kupisz bilet.

Muzeum Żydowskie Galicja

Muzeum Żydowskie Galicja w krakowskim Kazimierzu, przy ulicy Dajwór 18, prezentuje stałą wystawę zatytułowaną „Ślady pamięci". Ekspozycja powstała na podstawie wieloletnich badań i prac fotograficznych zapoczątkowanych pod koniec lat 80. XX wieku i ukazuje współczesne spojrzenie na żydowską przeszłość Polski. Muzeum organizuje także wydarzenia kulturalne, w tym koncerty, spotkania ze świadkami historii oraz oprowadzania kuratorskie, dzięki czemu stanowi wartościowy drugi przystanek dla zwiedzających, którzy chcą poznać historię kryjącą się za muzyką.

Kazimierz w żydowskim klimacie

Po tym, jak w 1993 roku „Lista Schindlera" powstała w dużej mierze w Kazimierzu, ta dzielnica przyciągnęła uwagę całego świata. Nastąpiła renowacja zabytkowych miejsc, a także rozkwit restauracji, barów, księgarni i sklepów z pamiątkami o żydowskiej tematyce. Część Żydów przeprowadziła się do Kazimierza z Izraela i Stanów Zjednoczonych, a społeczność żydowska nieco się powiększyła. Zwiedzający mają prawo pytać, komu służy dana oferta i co dokładnie sprzedaje, i dokonywać wyboru zgodnie z tym.

Co oznacza „w żydowskim stylu

Koncert przy Sławkowskiej 14 reklamowany jest jako koncert klezmerski w żydowskim stylu. To sformułowanie opisuje występ w tradycji muzycznej, wykonywany w zabytkowym budynku przez muzyków wykształconych w konserwatorium. Nie oznacza wydarzenia społecznościowego, nabożeństwa ani programu edukacyjnego. Dobrze jest słuchać go jako muzyki, która utrzymuje tradycję w słyszalnym obiegu, a najlepszym sposobem na zrozumienie jej źródeł jest czas poświęcony historii, z której wyrosła.

Czytaj dalej: Kazimierz: krakowska dzielnica żydowska w skrócie

Jak dobrze słuchać

Kilka nawyków pomaga. Najpierw przeczytaj trochę o formach, takich jak doina i freylekhs, aby wolne i szybkie utwory nabrały sensu. Wsłuchuj się w zgięte dźwięki i westchnienia, które wyznaczają ten styl. Nie oczekuj ustalonej listy utworów, ponieważ zespół wybiera je danego wieczoru. I zostaw sobie przestrzeń na potem: Muzeum Żydowskie Galicja, festiwal i stare synagogi mówią każdorazowo więcej, niż może przekazać pięćdziesiąt minut muzyki.

Czytaj dalej: Czym jest klezmer? Melodie, tańce i historia