Pieśń w jidysz i melodie, które być może znasz

What Yiddish is

Jidysz to język zachodniogermański, który powstał w Świętym Cesarstwie Rzymskim w średniowieczu i był historycznie używany przez Żydów aszkenazyjskich. Tradycyjnie zapisuje się go alfabetem hebrajskim. Przed II wojną światową miał szacunkowo od jedenastu do trzynastu milionów użytkowników. Wikipedia podaje, że około 85 procent z roughly sześciu milionów Żydów zamordowanych w Holokauście mówiło w jidysz, dlatego pieśni jidysz niosą ze sobą tak wiele pamięci.

Yiddish today

Jidysz nie zniknął. Według szacunków z 2021 roku z Rutgers University, cytowanych w Wikipedii, liczba osób mówiących w tym języku wynosi 600 000 lub mniej: około 250 000 w Stanach Zjednoczonych, 250 000 w Izraelu i 100 000 w innych krajach. Dla odwiedzającego Kraków oznacza to, że pieśni wykonywane podczas koncertu należą do języka, którym wciąż się mówi — głównie poza Polską — i który wciąż jest śpiewany.

Klezmer is mostly instrumental

Ściśle mówiąc, klezmer to tradycja instrumentalna, w której niewiele jest historii związanych z pieśniami czy śpiewem. Muzycy klezmerscy akompaniowali wprawdzie weselnemu zabawiaczowi, badchenowi, który improwizował rymowane kuplety i zapowiadał ceremonie. Pieśni jidysz należą do sąsiedniej tradycji — dlatego koncert taki jak ten zestawia melodie instrumentalne z utworami śpiewanymi. Obie tradycje łączy publiczność, melodie i brzmienie tonacji molowej, nawet jeśli nie łączy ich jedna scena.

Oyfn Pripetshik

„Oyfn Pripetshik”, co znaczy „Na piecu”, to pieśń w języku jidysz autorstwa M. M. Warshavsky’ego, żyjącego w latach 1848–1907. Opisuje nauczyciela, melameda, uczącego młodych uczniów alfabetu hebrajskiego. Pod koniec XIX wieku była to jedna z najpopularniejszych pieśni Żydów Europy Środkowej i Wschodniej. Jej czwarta zwrotka staje się smutna, gdy nauczyciel opowiada dzieciom, jakie łzy kryją się w literach.

• Language: Yiddish
• Subject: a teacher and his young students
• Tone: tender, then tragic

Melodia wykorzystana w getcie

Pieśni przetrwały mimo prześladowań. W getcie kowieńskim poeta Avrom Akselrod napisał nowe słowa do melodii Oyfn Pripetshik. Jego pieśń, Baym geto toyerl, opowiada o przemycaniu do getta żywności, drewna na opał i pieniędzy, od których zależało przetrwanie. Została opublikowana po wojnie w zbiorze pieśni z gett i obozów. Usłyszenie znajomej melodii w sali koncertowej może nieść ze sobą tę historię, nawet gdy program jest pogodny.

Bei Mir Bistu Shein

Bei Mir Bistu Shein została napisana w 1932 roku przez Sholoma Secundę, ze słowami w jidysz autorstwa Jacoba Jacobsa, do żydowskiego komediowego musicalu w Brooklynie. Był to duet kochanków i drobna część przedstawienia, ale stał się ulubionym utworem teatru jidysz i kurortów w Catskills. The Andrews Sisters nagrały angielską wersję w listopadzie 1937 roku i stała się światowym hitem. W nazistowskich Niemczech została zakazana, gdy poznano jej żydowskie pochodzenie.

Hava Nagila

Hava Nagila to pieśń w języku hebrajskim, nie w jidysz, i Wikipedia wymienia ją wśród najbardziej znanych utworów w modusie Freygish, skali najściślej kojarzonej z klezmerem. Tytuł oznacza Radujmy się. Jej melodia opiera się na chasydzkim nigunie, melodii bez słów, którą Wikipedia przypisuje chasydom z Sadygóry w dzisiejszej Ukrainie. Pieśń została po raz pierwszy wykonana w Jerozolimie w 1918 roku, a Abraham Zevi Idelsohn opublikował swoje opracowanie w 1922 roku, choć istnieją konkurencyjne twierdzenia co do tego, kto ją skomponował.

Mazel tov

Jednym z jidyszowych zwrotów, które większość gości już zna, jest mazel tov, co dosłownie oznacza dobre szczęście i służy do składania gratulacji. Na żydowskim weselu zwyczajowo przyjaciele i rodzina pary klaszczą i wykrzykują go po ceremonialnym stłuczeniu kieliszka. Zwrot wszedł do amerykańskiej angielszczyzny z jidysz w 1862 roku. To drobne przypomnienie, że wesele, na którym grali muzycy klezmerscy, jest także miejscem, gdzie wciąż żyją jidyszowe powiedzenia.

Czego można się spodziewać wieczorem

Organizator mówi, że program obejmuje pieśni w jidysz, a jego opis zapowiada jedną lub dwie pieśni, które rozpoznasz. Nie wymienia ich, a zespół wybiera program wieczorem, więc żadna konkretna pieśń nie jest gwarantowana. Recenzje wspominają, że wprowadzenie słowne było w języku polskim. Nauka dwóch lub trzech z powyższych pieśni da ci coś, na co możesz uważnie słuchać, niezależnie od tego, jaki okaże się program.