Dzielnica na południe od Starego Miasta
Kazimierz: krakowska dzielnica żydowska w skrócie
Krótka, źródłowa historia Kazimierza — od jego założenia w 1335 roku po getto w Podgórzu, wraz ze wskazówkami, jak z szacunkiem zwiedzać jego synagogi i miejsca pamięci.
Zarezerwuj miejsce na koncercie ↗Miasteczko obok Krakowa
Kazimierz został założony w 1335 roku, gdy król Polski Kazimierz III ogłosił dwie zachodnie dzielnice Krakowa nowym miastem nazwanym swoim imieniem. Przez stulecia było to niezależne miasto królewskie, położone na południe od Starego Miasta i oddzielone od niego odnogą Wisły. Koryto rzeki zasypano pod koniec XIX wieku. Kazimierz jest dziś częścią Krakowa, a jego północno-wschodnia część miała historycznie żydowski charakter. Przez wiele stuleci polska i żydowska kultura współistniały tam i przenikały się nawzajem.
Jak ukształtowała się dzielnica żydowska
Żydzi odgrywali rolę w gospodarce Krakowa od końca XIII wieku. Po katastrofalnym pożarze w 1494 roku król Polski Jan I Olbracht nakazał w 1495 roku Żydom opuszczenie Starego Miasta i pozwolił im osiedlić się w dzielnicy Bawół na Kazimierzu. Otoczony murem obszar znany jako Oppidum Judaeorum, Miasto Żydowskie, zajmował około jednej piątej Kazimierza, lecz zamieszkiwała go niemal połowa jego mieszkańców.
Synagogi
Stara Synagoga, najstarszy zachowany budynek synagogi w Polsce, powstała w XV wieku. Źródła podają różne daty — między 1407 a 1492 rokiem — a w 1570 roku została odbudowana. Od 1958 roku pełni funkcję muzeum. Synagoga Remuh została ukończona w 1557 roku i nazwana na cześć rabina Mosze Isserlesa, którego hebrajski akronim brzmi Rema. Stoi obok starego cmentarza żydowskiego i nadal służy jako czynna synagoga.
Pozostałe synagogi
Mapa żydowskiej części Kazimierza w Wikipedii wymienia jeszcze kilka synagog: Starą Synagogę, Remuh, Synagogę Wysoką, Synagogę Izaaka, Synagogę Kupa oraz Synagogę Tempel, która jest nadal czynna. Kilka z nich stoi na ulicy Szerokiej lub w jej pobliżu, gdzie Stara Synagoga i Remuh wychodzą na tę samą ulicę, co czyni ją naturalną trasą spacerową. Każdy budynek ma własne godziny otwarcia i zasady zwiedzania, więc warto sprawdzać je po kolei.
Przed wojną
Kazimierz utracił status odrębnego miasta po trzecim rozbiorze Polski w 1795 roku i stał się dzielnicą Krakowa. Wiele zamożniejszych rodzin żydowskich wyprowadziło się z zatłoczonych ulic, ale z powodu zakazu podróżowania w szabat większość pozostała blisko starych synagog. W latach trzydziestych XX wieku Kraków miał 120 zarejestrowanych synagog i domów modlitwy w całym mieście. United States Holocaust Memorial Museum odnotowuje, że w przededniu wojny w Krakowie mieszkało około 56 000 Żydów, niemal jedna czwarta ówczesnej ludności miasta liczącej około 250 000 osób.
Getto i Zagłada
Na początku marca 1941 roku Niemcy nakazali utworzenie getta w Podgórzu, na przedmieściu po drugiej stronie rzeki, a nie w Kazimierzu. Do 21 marca pozostali przy życiu krakowscy Żydzi oraz tysiące osób z innych miast zostały tam zamknięte — od 15 000 do 20 000 ludzi. W 1942 roku deportacje wysłały tysiące osób do ośrodka zagłady w Bełżcu. 13 i 14 marca 1943 roku SS zlikwidowało getto. Większość krakowskich Żydów została zamordowana.
Po 1945 roku
Kazimierz był w dużej mierze zrujnowany, a potem zaniedbany. 11 sierpnia 1945 roku w dzielnicy wybuchła antyżydowska przemoc — pogrom krakowski, podczas którego spalono synagogę i zaatakowano wielu Żydów. Władze komunistyczne pozostawiły tę część miasta jako rozsypującą się ruinę. W 1988 roku pierwszy Festiwal Kultury Żydowskiej zaczął przyciągać krakowian z powrotem, a po 1993 roku, gdy kręcono tam znaczną część „Listy Schindlera", rozpoczęła się renowacja i rozwój turystyki.
Gdzie dowiedzieć się więcej
Trzy miejsca opowiadają tę historię głosem muzeów i memoriali. Stara Synagoga przy ulicy Szerokiej 24 prezentuje historię i kulturę krakowskich Żydów. Muzeum Żydowskie Galicja przy ulicy Dajwór 18 prowadzi stałą wystawę zatytułowaną „Ślady pamięci". Plac Bohaterów Getta w Podgórzu, niegdyś zwany Placem Zgody, upamiętnia getto memorią pustych krzeseł. Sprawdź godziny otwarcia i zasady wstępu na stronach poszczególnych miejsc.
Zwiedzanie z szacunkiem
Kazimierz to jednocześnie żywa dzielnica i miejsce pamięci. Pamiętaj, że mury dziedzińca synagogi Remuh noszą inskrypcje upamiętniające krakowskich Żydów zamordowanych w Holokauście, że Remuh jest czynną synagogą, a przylegający do niej cmentarz jest miejscem pochówku. Przestrzegaj zasad wywieszonych w każdym miejscu, ubieraj się z szacunkiem i powstrzymaj się od nadmiernego fotografowania i hałasu. Koncert klezmerski na Starym Mieście dobrze łączy się z dniem spędzonym tutaj, ale jedno nie zastępuje drugiego.
Źródła