Wat is klezmer? Melodieën, dansen en geschiedenis

Eerst een woord voor de instrumenten, dan voor de spelers

In het Jiddisch komt het woord klezmer uit het Hebreeuws: klei betekent instrumenten en zemer betekent melodie. Na verloop van tijd ging het de muzikanten aanduiden in plaats van de instrumenten, eerst in Bohemen in de tweede helft van de zestiende eeuw en daarna in Polen. Die verschuiving weerspiegelt mogelijk de nieuwe status van de spelers, die professionele gilden begonnen te vormen. Pas in de late twintigste eeuw gingen Engelstaligen klezmer gebruiken voor een muziekgenre.

Het verslag uit 1595

Het vroegste schriftelijke gebruik van het woord dat een geleerde, Isaac Rivkind, heeft geïdentificeerd, komt uit een vergadering van een Joodse raad in Krakau in 1595. Mogelijk bestonden er al eerder musici in Praag, waar verwijzingen teruggaan tot 1511 en 1533. In de zeventiende eeuw verbeterde de positie van Joodse musici in Polen, omdat zij het recht verwierven om gilden te vormen, hun eigen tarieven vast te stellen en christelijke spelers in dienst te nemen.

Eerst de bruiloften

Het belangrijkste werk van een klezmer was de bruiloft, en het repertoire was verbonden met de verschillende fasen ervan: muziek voor dansen, en muziek om naar te luisteren aan tafel of in processies. Weinig klezmer-musici vóór het einde van de negentiende eeuw hadden een conservatoriumopleiding. Zij leerden in de praktijk als leerling. De opkomst van het chassidische jodendom vanaf het einde van de achttiende eeuw voedde de muziek eveneens, omdat chassidim de nadruk legden op dansen en woordeloze melodieën als onderdeel van de Joodse praktijk.

De dansen

Klezmer-dansmelodieën dienden voor kringdansen en figuurdansen op bruiloften, en verschillende van die vormen zijn vandaag de dag nog steeds te horen in concerten, dus het helpt om hun namen te kennen. De eenvoudigste melodie is die voor de kring, en de meest waardige is die genoemd naar de chassidim. Hier zijn er vier om op te letten wanneer het ensemble overgaat van een langzaam stuk naar iets waarop u zou kunnen dansen:

• Freylekhs: de eenvoudigste, meest verspreide kringdansmelodie
• Bulgar: een syncopische kringdans uit Moldavië
• Sher: een figuurdans voor vier paren, genoemd naar de schaar
• Khosidl: een waardiger dans, genoemd naar chassidische Joden

Luistermuziek

Niet alles was om op te dansen. De bekendste luistervorm is de doina, een niet-metrisch, semi-geïmproviseerd stuk dat is ontleend aan de Roemeense muziek. Een terkisher is een virtuoos solostuk in Ottomaanse of oosterse stijl. Tafelmuziek en processiemelodieën vulden andere momenten van de bruiloftsdag. Dit mengsel verklaart waarom een klezmer-concert binnen enkele minuten kan overgaan van een langzaam, zuchtend solostuk naar een snelle kringdans.

Instrumenten en bands

De klezmerbands van de achttiende en het begin van de negentiende eeuw waren klein, ruwweg drie tot vijf spelers op houtblazers of strijkinstrumenten. Een veelvoorkomende bezetting was een leidende violist, een tweede viool, een cello en een cimbalom. Halverwege de negentiende eeuw voegde de klarinet zich bij die kleine ensembles en nu draagt hij vaak de melodie. In Oekraïne groeiden tegen het einde van de eeuw grotere orkesten van zeven tot twaalf spelers, met koperblazers.

Een stijl van zuchten en lachen

Klezmer is meer dan een verzameling deuntjes. Spelers imiteren het zuchten en lachen van cantoriaal en chassidisch zingen, met versieringen die Jiddische namen hebben, zoals krekhts, wat een kreun betekent. Vibrato wordt spaarzaam gebruikt en behandeld als nog een versiering. Luister naar die gebogen noten en glissandi, want zij zijn wat klezmer onderscheidt van een rechttoe rechtaan gespeelde volksdans.

Het geluid van de toonladder

Veel klezmerdeuntjes gebruiken de Freygish-toonladder, een modus met een verlaagde tweede en een verhoogde derde. De verzamelaar Moisei Beregovsky schatte dat ongeveer een kwart van de klez mermuziek die hij bijeenbracht in Freygish stond, en Wikipedia noemt Hava Nagila among de bekendste stukken erin. Andere deuntjes staan in mineurtoonaarden, die Beregovsky in het grootste deel van het repertoire aantrof. Samen geven deze klezmer zijn mengeling van zoetheid en weemoed.

Klezmer in Amerika

Klezmermuzikanten volgden vanaf de jaren 1880 de grote golven van Joodse emigratie naar de Verenigde Staten, en in de jaren 1910 en 1920 maakten hun bands opnamen. Klarinettisten zoals Naftule Brandwein, die uit Galicië kwam, en Dave Tarras werden beroemdheden. De Immigration Act van 1924 en de Depressie deden vervolgens de markt voor de grote klezmerorkesten krimpen, en de muziek raakte decennialang uit de mode.

Herleving

Na de vernietiging van het Joodse leven in Oost-Europa tijdens de Holocaust verloor klezmer een groot deel van zijn publiek. Vanaf eind jaren 1970 werd de muziek nieuw leven ingeblazen in de Verenigde Staten. Tegen de jaren 1980 en 1990 had de herleving zich verspreid naar Europa en wekte zij nieuwe belangstelling in plaatsen als Duitsland, Frankrijk, Polen en Rusland. In Krakau wordt sinds 1988 een festival van Joodse cultuur gehouden, en de gids over klezmer in Polen op deze site vertelt dat verhaal.

Lees verder: Klezmer in Polen vandaag